Haxhi Vehbi Dibra (Abdyl Aziz Vehbi Agolli, 1867–1937)
Klerik, dijetar, patriot dhe themelues i Komunitetit Mysliman të Shqipërisë
Lindja dhe arsimi
Haxhi Vehbi Dibra, emri i plotë i të cilit ishte Abdyl Aziz Vehbi Agolli, lindi më 12 mars 1867 në Dibrën e Madhe, në një familje të njohur fetare dhe qytetare. Babai i tij, Ahmet Efendi Agolli, ishte myftiu i Dibrës dhe një prej figurave më të respektuara të zonës për diturinë e thellë në fikh (jurisprudencë islame) dhe moralin e lartë. Familja Agolli njihej për lidhjen e ngushtë me arsimin dhe besimin, duke u bërë një vatër e formimit fetar e kombëtar në Dibër.
Vehbi Dibra kreu mësimet fillestare në vendlindje, ku u dallua për zgjuarsi dhe kujtesë të jashtëzakonshme. Falë mbështetjes së familjes, ai vazhdoi studimet e mesme dhe të larta në qendrat e njohura të arsimit islam në Shkup dhe Stamboll, ku u thellua në shkencat e Sheriatit, tefsirin, hadithin, filozofinë islame dhe gjuhët orientale.
Ai zotëronte gjuhët arabe, turke dhe perse, si dhe njihte gjuhën shqipe e serbe, çka e ndihmoi të ndërthurte diturinë fetare me horizontin kulturor e politik të kohës.
Profesorët e tij në Stamboll e vlerësonin për “urti dhe pjekuri të parakohshme”, ndërsa bashkëkohësit e quanin “i dituri që fliste pak, por me peshë”.
Pas kthimit në Dibër, ai u emërua myfti i Dibrës së Madhe, duke marrë kështu detyrën e të atit. Ky post e bëri një ndër autoritetet më të respektuara të fesë islame në Shqipërinë Verilindore.
Familja dhe jeta personale
Vehbi Dibra rridhte nga një familje e njohur për devotshmëri dhe ndershmëri.
Përveç babait, Ahmet Efendi Agolli, edhe disa nga të afërmit e tij kishin rol të rëndësishëm në jetën shoqërore të Dibrës.
Ai u martua i ri dhe pati gjashtë fëmijë:
- Ahmet Agolli – që ndoqi rrugën e babait në shërbim të arsimit dhe administratës,
- Hatixhja, Muhameti, Meremja, Asija dhe Edip Agolli, të cilët u edukuan në frymë të lartë morale e qytetare.
Në kujtimet e bashkëkohësve, Haxhi Vehbi Dibra përshkruhet si burrë me fisnikëri të natyrshme, fjalëpak, i urtë, me pamje të qetë dhe që frymëzonte respekt.
Në familje ishte i butë dhe dashamirës, por i rreptë në drejtësi. Shpesh thoshte:
“Njeriu i shtëpisë është si imami i xhamisë; pa drejtësi nuk mbahet dot asnjëra.”
Në rrethin shoqëror ishte i dashur për çdo shtresë — bashkëbisedonte me bejlerë e fshatarë njësoj, dhe ishte ndër të parët që ftoi në Dibrë për bashkëjetesë e mirëkuptim ndërfetar, duke mbajtur marrëdhënie të ngushta me klerin ortodoks dhe katolik.
Jeta publike dhe kontributi kombëtar
Kryetar i Kongresit të Dibrës (1909)
Në fillimet e shekullit XX, kur shqiptarët kërkonin të drejtat e tyre kombëtare brenda Perandorisë Osmane, Vehbi Dibra doli në ballë të lëvizjes kombëtare.
Në vitin 1909, ai u zgjodh kryetar i Kongresit të Dibrës, ku morën pjesë shumë intelektualë dhe patriotë. Kongresi vendosi njëzëri që gjuha shqipe të mësohej në shkolla dhe të mbrohej identiteti kombëtar.
Fjala e tij në hapje është cilësuar si një ndër më të mençurat e kohës:
“Feja na mëson drejtësinë; atdheu na thërret për përgjegjësi. Ne jemi shqiptarë myslimanë – dhe nuk kemi pse t’i kundërvëmë njërën tjetrës.”
Delegat në Kuvendin e Vlorës (1912)
Më 28 nëntor 1912, Haxhi Vehbi Dibra ishte delegat i Dibrës në Kuvendin Kombëtar të Vlorës, ku u shpall Pavarësia e Shqipërisë.
Ai firmosi Aktin e Pavarësisë dhe u zgjodh Kryetar i Pleqësisë (Senatit), një organ këshillimor që i shërbente qeverisë së Ismail Qemalit.
Në këtë post, ai punoi për vendosjen e rendit, organizimin e administratës, dhe sidomos për ruajtjen e unitetit fetar në një shtet të ri shumëfetar.
Një episod historik i njohur është fetvaja e tij për flamurin kombëtar: kur disa figura fetare dyshonin për lejueshmërinë e përdorimit të shqiponjës dykrenare, ai dha përgjigjen e prerë:
“Shqiponja nuk është idhull, është simbol i lirisë. Ajo nuk adhuron, por të kujton Zotin që të bëri të lirë.”
Kjo deklaratë shërbeu për të qetësuar tensionet fetare dhe për të forcuar frymën kombëtare.
Themelues i Komunitetit Mysliman të Shqipërisë
Në dhjetor 1922, me nismën e tij u thirr një mbledhje e gjerë e klerikëve myslimanë në Tiranë, ku u vendos shkëputja e organizuar e institucioneve islame shqiptare nga Shejhul-Islami i Stambollit.
Në këtë kongres, ai paraqiti Statutin e Komunitetit Mysliman Shqiptar (atëherë “Xhemati Mysliman”) dhe u zgjodh kryetari i parë (Kryemyftiu i Shqipërisë).
Nën drejtimin e tij:
- U organizua administrata fetare nëpër prefektura;
- U dokumentuan pronat vakëf;
- U hapën shkolla fetare me plan mësimor në shqip;
- U themelua revista “Zani i Naltë”, organi zyrtar i Komunitetit Mysliman, që shpërndante artikuj teologjikë, filozofikë dhe kombëtarë.
Në artikujt e tij theksonte se feja dhe atdheu nuk janë kundërshtarë, por dy shtylla të së njëjtës ndërtesë morale.
Për të, myslimani shqiptar duhej të ishte “i ditur, i drejtë dhe i dobishëm për vendin”.
Disa mendime, qasje dhe thënie të paharruara të Haxhi Vehbi Dibrës:
“Pa dituri, feja mbetet ndjenjë; me dituri, ajo bëhet dritë.”
“Nuk ka komb të fortë pa moral, as moral të fortë pa besim.”
“Të jesh mysliman nuk do të thotë të rrish mbyllur në xhami; do të thotë të përhapësh mirësi në çdo derë.”
“Zoti nuk të pyet a ishe ministër apo myfti; të pyet a ishe i drejtë.”
“Flamuri nuk është vetëm copë pëlhure; është besa që lidh një popull me Zotin.”
“Atdheu është amanet hyjnor, si familja dhe feja.”
Vdekja dhe trashëgimia
Haxhi Vehbi Dibra u nda nga jeta më 24 mars 1937 në Tiranë, në moshën 70-vjeçare.
Në ceremoninë e varrimit morën pjesë përfaqësues të të gjitha besimeve, ndër ta Kryepeshkopi Visarion Xhuvani, që mbajti një fjalë prekëse në nder të tij — një dëshmi e unitetit ndërfetar që ai predikoi gjatë gjithë jetës.
Komuniteti Mysliman i Shqipërisë e përkujton si dijetarin e dritës dhe urtësisë, ndërsa historia e njeh si njërin prej themeleve moralë e shpirtërorë të shtetit shqiptar. / pregatiti redaksia bota-islame.com
